Kurator dla dłużnika nieznanego z miejsca pobytu

Jednym z najpoważniejszych problemów praktycznych w postępowaniu egzekucyjnym jest sytuacja, w której nie jest znane miejsce pobytu dłużnika. Dłużnik wyprowadza się bez podania nowego adresu, wyjeżdża za granicę lub celowo uniemożliwia doręczenie korespondencji. Polskie prawo procesowe przewiduje na tę okoliczność mechanizm ustanowienia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu (tzw. kuratora absentis). Instytucja ta pozwala na kontynuowanie postępowania egzekucyjnego mimo braku kontaktu z dłużnikiem, a jej właściwe zastosowanie może zadecydować o tym, czy wierzyciel w ogóle odzyska swoje należności.

Na czym polega rola kuratora i dlaczego jest niezbędna

Podstawą każdego postępowania cywilnego jest zasada, że strony mają prawo wiedzieć o toczącym się procesie i brać w nim udział. Doręczenie pism procesowych stanowi fundament rzetelnego procesu, a bez skutecznego doręczenia postępowanie co do zasady nie może toczyć się dalej. Gdy miejsce pobytu dłużnika jest nieznane, tradycyjne doręczenie staje się niemożliwe, co w praktyce paraliżuje całą procedurę.

Kurator ustanowiony dla dłużnika absentis rozwiązuje ten problem poprzez stworzenie formalnego punktu odbioru korespondencji. Pisma procesowe doręczane kuratorowi wywołują takie same skutki prawne jak doręczenie samemu dłużnikowi. Postępowanie toczy się dalej, terminy procesowe biegną, a zapadłe orzeczenia są prawomocne. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu pełni funkcję procesowego reprezentanta strony nieobecnej. Jego zadaniem jest:

• • odbieranie pism sądowych,
  • uczestnictwo w postępowaniu,
  • podejmowanie czynności procesowych
  • oraz ochrona interesów osoby, której miejsce pobytu jest nieznane.

Celem tej instytucji jest pogodzenie dwóch wartości: prawa wierzyciela do skutecznego prowadzenia postępowania oraz prawa dłużnika do obrony swoich interesów.

Podstawa prawna i organy właściwe do ustanowienia kuratora

Instytucja kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu uregulowana jest w Kodeksie postępowania cywilnego:

• art. 143–144 Kodeksu postępowania cywilnego,

• przepisy części trzeciej KPC dotyczącej postępowania egzekucyjnego,

• przepisy dotyczące doręczeń sądowych i reprezentacji stron.

Właściwy do ustanowienia kuratora jest zawsze sąd, nigdy komornik ani inny organ egzekucyjny. Zależnie od etapu sprawy właściwość sądu kształtuje się odmiennie.

W fazie egzekucji, gdy wyrok jest już prawomocny i komornik prowadzi postępowanie egzekucyjne właściwy do rozpoznania wniosku jest sąd rejonowy odpowiedni dla siedziby kancelarii komornika prowadzącego sprawę. Wierzyciel składa wniosek do tego sądu, powołując się na konkretną sprawę egzekucyjną. Wybór właściwego sądu determinuje zatem aktualny etap procedowania roszczenia.

Kto składa wniosek i kiedy należy to zrobić

Wniosek o ustanowienie kuratora składa zasadniczo wierzyciel. To on jest zainteresowany kontynuowaniem postępowania i na nim spoczywa ciężar wykazania, że miejsce pobytu dłużnika jest rzeczywiście nieznane. Sąd nie podejmuje tej czynności z urzędu.

Moment złożenia wniosku jest ściśle powiązany z przebiegiem postępowania. Najczęściej konieczność jego złożenia ujawnia się w dwóch okolicznościach. Pierwsza to wezwanie sądu skierowane do wierzyciela. Sąd informuje, że pisma kierowane do dłużnika wracają niedoręczone i zobowiązuje wierzyciela do podania aktualnego adresu pod rygorem zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 KPC. Zawieszenie, jeżeli trwa zbyt długo, może z kolei skutkować umorzeniem sprawy.

Druga okoliczność pojawia się na etapie egzekucji. Komornik stwierdza, że dłużnik wyprowadził się, a brak możliwości doręczenia pism blokuje wówczas dalsze czynności egzekucyjne, w tym przeprowadzenie licytacji nieruchomości lub ruchomości.

Warto wiedzieć, że po ustanowieniu kuratora sąd zarządza ogłoszenie o tym fakcie w budynku sądowym oraz w urzędzie gminy ostatniego miejsca zamieszkania dłużnika. Ogłoszenie ma na celu stworzenie dłużnikowi realnej szansy powzięcia wiadomości o toczącej się sprawie.

W obu wypadkach zwłoka w złożeniu wniosku działa na niekorzyść wierzyciela: w pierwszym przypadku grozi zawieszeniem, a następnie umorzeniem sprawy; w drugim, faktyczną blokadą egzekucji przez czas nieokreślony.

Jakie dokumenty należy dołączyć do wniosku

Sąd nie ustanawia kuratora automatycznie na samo twierdzenie wierzyciela, że dłużnik jest nieznany z miejsca pobytu. Konieczne jest uprawdopodobnienie tej okoliczności. Uprawdopodobnienie, w odróżnieniu od pełnego udowodnienia nie wymaga osiągnięcia pewności co do danego faktu, lecz jedynie jego wiarygodności w świetle zgromadzonego materiału. W praktyce oznacza to, że wierzyciel nie musi wykazać w sposób niepodważalny, gdzie dłużnik aktualnie przebywa, ale, że podjął rzeczywiste starania w celu ustalenia jego adresu, a starania te okazały się bezskuteczne.

W praktyce oznacza to konieczność załączenia do wniosku dokumentów takich jak zaświadczenie z rejestru PESEL lub rejestru mieszkańców potwierdzające brak aktualnego adresu zameldowania dłużnika, pismo od komornika stwierdzające nieobecność dłużnika pod ostatnio wskazanym adresem, a w przypadku dłużników prowadzących działalność gospodarczą wydruki z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) lub Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) świadczące o braku aktualnych danych kontaktowych. Im bardziej wyczerpująca będzie dokumentacja złożona przez wierzyciela, tym mniejsze ryzyko odmowy ustanowienia kuratora przez sąd.

Koszty i ich ostateczne rozliczenie

Ustanowienie kuratora wiąże się z koniecznością wpłacenia przez wierzyciela zaliczki na wynagrodzenie kuratora. Wysokość tej zaliczki jest ustalana przez sąd i zależy od przewidywanego nakładu pracy kuratora oraz stopnia skomplikowania sprawy. Wierzyciel musi uiścić tę kwotę przed powołaniem kuratora, ponieważ sąd zwykle warunkuje wydanie postanowienia od wpłynięcia zaliczki.

Poniesiony przez wierzyciela koszt nie jest jednak ostatecznie jego obciążeniem. Wydatki związane z ustanowieniem kuratora zalicza się do kosztów postępowania egzekucyjnego i podlegają one ściągnięciu od dłużnika w toku egzekucji, podobnie jak opłaty komornicze czy koszty zastępstwa prawnego wierzyciela. Jeżeli egzekucja okaże się bezskuteczna, wierzyciel może nie odzyskać tej kwoty, jednak samo ryzyko niepowodzenia egzekucji nie różni się tutaj od ryzyka towarzyszącego każdej innej czynności w postępowaniu.

Instytucja kuratora jako jedyna droga do zakończenia sprawy

Kurator dla dłużnika absentis nie jest instrumentem ostatecznym w sensie pejoratywnym. Jest jednak jedynym przewidzianym przez prawo sposobem na dokończenie postępowania przeciwko osobie, która ukrywa swoje miejsce pobytu lub w sposób nieformalny opuściła kraj. Bez tej instytucji wierzyciel posiadający nawet prawomocny wyrok sądowy mógłby pozostać bezsilny wobec dłużnika, który po prostu przestał odbierać korespondencję.

Warto przy tym podkreślić, że ustanowienie kuratora nie zastępuje poszukiwania dłużnika przez komornika w trybie art. 801 i następnych KPC. Oba instrumenty mogą być stosowane równolegle: komornik prowadzi czynności poszukiwawcze (np. poprzez zapytania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Urzędu Skarbowego czy organów ewidencji ludności), a jednocześnie kurator zapewnia, że postępowanie formalne nie ulega zawieszeniu. Odkrycie aktualnego miejsca pobytu dłużnika w toku tych poszukiwań nie czyni kuratury bezużyteczną. Sąd odwołuje kuratora w chwili, gdy bezpośrednie doręczenie dłużnikowi staje się ponownie możliwe.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach dotyczących postępowania egzekucyjnego i instytucji kuratora procesowego zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.